Dwory na Litwie

PO DWORACH I PAŁACACH LITWY - ŚLADAMI SOBOLA I PANNY

 

 Za du┼╝o na mnie nasz┼éo rzeczy zapomnianych!
W┼Ťród woni nocnych kwiatów pod gankiem rozsianych
B─Öd─Ö chodzi┼é, a┼╝ mg┼éy si─Ö znad wód wznios─ů ranne,
I w ciemnym, obcym lesie, jak w naszej d─ůbrowie,
Będę wołał i słuchał, czy echo odpowie,
A pó┼║niej b─Öd─Ö czyta┼é "Sobola i pann─Ö".  

Jan Lechoń

 Józef Weyssenhoff (1860 – 1932) pochodzi┼é z zasiedzia┼éego na Litwie rodu. Jako pisarz zas┼éyn─ů┼é przede wszystkim powie┼Ťci─ů „Soból i panna”, wro┼Ťni─Öt─ů korzeniami w lasy i puszcze litewskie. Weyssenhoff  opisuje w niej strony rodzinne z czasów swojej m┼éodo┼Ťci, a jego opisy przyrody dorównuj─ů Mickiewiczowi i Sienkiewiczowi.

Na  Litw─Ö wybra┼éem si─Ö w ko┼äcu lipca 2005 roku. Pretekstem by┼éo uprzejme zaproszenie Pana Antoniego Rosena, który odzyska┼é swój dwór w miejscowo┼Ťci Gaczany (Gacionys) w rejonie Rakiszki (Rokiskis) w pó┼énocno-wschodniej cz─Ö┼Ťci Litwy. Wyjazd w te rejony Litwy pozwoli┼é obejrze─ç kilka interesuj─ůcych dworów i pa┼éaców na terenach „Sobola i panny”.

 Gaczany – to miejscowo┼Ť─ç, która od kilku wieków nale┼╝a┼éa do rodziny Rosenów. W 1870 r. wybudowano tu dwór drewniany dla barona Jana Rosena, wg. jego w┼éasnego projektu. Dwór stan─ů┼é prawdopodobnie na miejscu starszego dworu, równie┼╝ drewnianego. W 1894 r. zosta┼é nieco przebudowany dla Piotra Rosena.[1] Do 1940 roku w┼éa┼Ťcicielem Gaczan by┼é Piotr Rosen, syn Justyna.

Po 1945 roku za┼éo┼╝ono tam ko┼échoz, a dwór podzielono na mieszkania dla rodzin ko┼écho┼║ników i dokumentnie zdewastowano. W 1990 roku Antoni Rosen, mieszkaj─ůcy pod Warszaw─ů, wraz z synem Piotrem zacz─Öli starania o odzyskanie dworu. Po kilku latach dwór i 150 hektarów ziemi wróci┼éy do Rosenów i rozpocz─ů┼é si─Ö jego remont.

Zachowa┼éa si─Ö zewn─Ötrzna konstrukcja, po┼éo┼╝ono nowy, blaszany dach, wzmocniono fundamenty, rozebrano wewn─Ötrzne przepierzenia, doprowadzaj─ůc uk┼éad wn─Ötrza do stanu sprzed II wojny ┼Ťwiatowej. Obecnie remont zbli┼╝a si─Ö do ko┼äca i nast─Öpuje wyposa┼╝anie dworu.

Fot.1.  Dwór w Gaczanach odzyskuje blask

 Dwór jest dziewi─Öcioosiowy, z pi─Ötrow─ů 3- osiow─ů cz─Ö┼Ťci─ů ┼Ťrodkow─ů z przodu i z ty┼éu. Od frontu ma balkon na 6 kolumnach, ostatnio odtworzonych, bo po czasach sowieckich zosta┼éy tylko 3.  Ca┼éy dwór, ┼é─ůcznie z wewn─Ötrznymi ┼Ťcianami no┼Ťnymi zbudowany jest z bali modrzewiowych. W jadalni odtworzono wielce oryginalny, te┼╝ drewniany, kasetonowy sufit oraz d─Öbow─ů pod┼éog─Ö uk┼éadan─ů w kwadraty.  Du┼╝─ů bibliotek─Ö, która by┼éa w dworze b─Ödzie trudno odtworzy─ç ale... ju┼╝ przy kominku stoj─ů: ”Nad Niemnem”, „Pan Tadeusz”, „Soból i Panna”.

 Park w Gaczanach mia┼é powierzchni─Ö 4 hektarów, a do dworu nale┼╝a┼éo (i nale┼╝y znowu) jezioro o tej samej nazwie  le┼╝─ůce w odleg┼éo┼Ťci 500 metrów.

 „W Gaczanach by┼éo zawsze gwarno i mi┼éo, bo Rosenowie byli bardzo sympatyczni i go┼Ťcinni, a jedzenie smaczne i obfite. Je┼║dzi┼éo si─Ö do nich z przyjemno┼Ťci─ů, tak starsi, jak i dzieci. Byli┼Ťmy z tym domem serdecznie zaprzyja┼║-nieni.”   Tak wspomina Gaczany z ko┼äca XIX wieku, Maria z Ledóchowskich Weyssenhoffowa, bratowa pisarza. Fot. 2. Dwór w Gaczanach Piotra Rosena. Rys. Henryk Weyssenhoff, pocz─ůtek XX wieku.

 W pocz─ůtku XX wieku cz─Östym go┼Ťciem u Rosenów by┼é przebywaj─ůcy w pobliskim Tarnowie pisarz Józef Weyssenhoff.  Wed┼éug tradycji w Gaczanach powsta┼éa jego powie┼Ť─ç Puszcza, a ówczesny w┼éa┼Ťciciel Piotr Rosen  zosta┼é sportretowany w  powie┼Ťci Soból i panna jako Stanis┼éaw Pucewicz. Józef Weyssenhoff zostawi┼é pi─Ökne opisy przyrody litewskiej w powie┼Ťciach  "Puszcza" i  "Soból i panna", a tak┼╝eciekawe opisy ┼╝ycia na Litwie w swoich wspomnieniach:

„Dwór (w Tarnowie) niezmiernie wyd┼éu┼╝ony z powodu przeróbek i dobudówek , gdyby sta┼é na równinie, by┼éby nudny, ale postawiony na wysokim, zadrzewionym wzgórzu nad brzegiem jeziora Roszy, nabiera na tym piedestale osobliwego wdzi─Öku. Kto ten dwór zna┼é i wspomina, nie my┼Ťli o dziele ludzkim, pospolitym, lecz o tworze przyrody wyszukanym, wyj─ůtkowo pi─Öknym. Na lustrze jeziora rozrzucone wyspy okryte zagajem, za wyspami pr─ůd rzeki ┼Üwi─Ötej, odznacza si─Ö lekkim, ch┼éodnym wrzeniem. Na przeciwleg┼éym brzegu dalekie pagórki zas┼éane zbo┼╝em...  W latach moich szkolnych, dwór by┼é urz─ůdzony prowizorycznie, gdy┼╝ ca┼éa rodzina, po ┼Ťmierci ojca, zmar┼éego w siódmym roku po ┼Ťlubie, mieszka┼éa w  Warszawie.

Do Ju┼╝ynt przyje┼╝d┼╝a┼éo si─Ö regularnie na dwa miesi─ůce letnie i wtedy to zakwita┼é ju┼╝yncki sezon, oczekiwany z upragnieniem przez nas i przez bliskie, zespolone z nami s─ůsiedztwo. W tych stosunkach z s─ůsiedztwem tkwi┼éa obyczajowa, barwna warto┼Ť─ç tamtejszych siedzib ludzkich...”[2]

 Dobra Ju┼╝ynty (Juzintai) po┼éo┼╝one by┼éy po drugiej stronie tego samego jeziora Gacza┼äskiego.

Weysenhoffowie gospodaruj─ůcy w Ju┼╝yntach od 1760 roku do I wojny ┼Ťwiatowej, przenie┼Ťli, a w┼éa┼Ťciwie wybudowali w po┼éowie XIX wieku nowy dwór w pobliskim Tarnowie (Tarnava) nad jeziorem Rosza (Rasai).

Dzi┼Ť na wzgórzu nad jeziorem stoi ruina przebudowywanego kilkakrotnie dworu Weyssenhoffów z resztkami wie┼╝y widokowej, wybudowanej w okresie mi─Ödzywojennym, ju┼╝ za czasów innych w┼éa┼Ťcicieli.

 Fot. 3. Kompletnie zdewastowany dwór w Tarnowie z wie┼╝─ů, z której roztacza┼éy si─Ö pi─Ökne widoki na okolic─Ö

 Natomiast nieco na pó┼énoc od Ju┼╝ynt le┼╝y inna by┼éa maj─Ötno┼Ť─ç Weyssenhoffów – Pokrewnie (Pakriaunys), gdzie by┼é ┼éadny drewniany dwór z II po┼éowy XVIII wieku.  Dwór by┼é 11-osiowy, z czterokolumnowym portykiem w wielkim porz─ůdku, mieszcz─ůcym balkonik na pi─Ötrze. Dach mia┼é czterospadowy, kryty gontem. Dwór le┼╝a┼é w du┼╝ym parku, w którym by┼éy szpalery lipowe i gazon przed frontem domu. Tu  urodzi┼é si─Ö malarz Henryk Weyssenhoff.

Antoni Urba┼äski pisze o Pokrewniu: „Dawne dobra Rudominów, Pac-Pomarnickich, Platerów. Przesz┼éy w r─Öce Weyssenhoffów od Platerów jako posag Antoniny Platerówny, córki Krzysztofa genera┼éa-adjutanta i Konstancji z Pac-Pomarnickich, za┼Ťlubionej w 1927 r. Janowi Felixowi Weyssenhoffowi, chor─ů┼╝emu wi┼ékomirskiemu. Pokrewnie otrzyma┼é w spadku m┼éodszy syn jego Antoni... Gdy ten umar┼é bezdzietnie, Pokrewnie przesz┼éo na w┼éasno┼Ť─ç synów jego starszego brata W┼éadys┼éawa, mianowicie na Jana i Henryka.... Modrzewiowy dwór w Pokrewniu, do┼Ť─ç osobliwej struktury, pochodzi z ostatnich lat XVIII stulecia. W niskich lecz obszernych pokojach mie┼Ťci┼é sporo familijnych pami─ůtek, m.in. cztery portrety malowane przez Rustema...”[3]

Nie wiadomo dlaczego Urba┼äski uzna┼é, ┼╝e dwór w Pokrewniu by┼é „do┼Ť─ç osobliwej struktury”. Mo┼╝e mu chodzi┼éo o  uk┼éad wn─Ötrza, gdy┼╝ z zewn─ůtrz by┼é bardzo charakterystyczny dla dworów budowanych od ko┼äca XVIII do po┼éowy XIX wieku na tamtych terenach Rzeczpospolitej. Mo┼╝na wymieni─ç ponad 20 dworów bardzo podobnych, z prawie identycznym czterokolumnowym portykiem w wielkim porz─ůdku.

 Dzi┼Ť, by dojecha─ç do tej miejscowo┼Ťci trzeba pokona─ç kilka kilometrów szutrowej drogi, pytaj─ůc kilkakrotnie miejscowych. W ko┼äcu znajdziemy si─Ö na skraju czego┼Ť, co kiedy┼Ť by┼éo pi─Öknym parkiem dworskim. Po dworze zosta┼é kawa┼éek drewnianej ┼Ťciany, ruina m┼éyna i zdewastowany cmentarzyk, gdzie pochowani s─ů Weyssenhoffowie.

 

Fot. 4.  Tak za czasów Weyssenhoffów wygl─ůda┼é dwór w Pokrewniu. Akwarela M. Rydla wg. fotografii A. Urba┼äskiego – Pro Memoria. Warszawa 1929, s. 133

 Na pó┼énoc od Ju┼╝ynt i Gaczan, w powiatowym mie┼Ťcie Rakiszki (Rokiskis) znajduje si─Ö pa┼éac zbudowany w 1801 roku dla Ignacego Tyzenhauza. Obecna jego wersja pochodzi jednak z 1905 roku, kiedy dobra by┼éy w r─Ökach Jana Prze┼║dzieckiego, o┼╝enionego z Mari─ů Tyzenhauzówn─ů. Przebudowa┼é on gruntownie pa┼éac nadaj─ůc mu form─Ö regularn─ů, acz eklektyczn─ů, z przewag─ů neobaroku, zaproponowan─ů przez architektów warszawskich Karola Jankowskiego i Franciszka Lilpopa. Pi─Ötrowy pa┼éac ma trzyosiowy ryzalit centralny i dwa alkierze po bokach elewacji frontowej. Do pa┼éacu prowadz─ů szerokie schody, a przed ich frontem rozci─ůga si─Ö ogromny gazon, po bokach którego znajduj─ů si─Ö zbudowane z kamienia oficyny. W  pa┼éacu mie┼Ťci si─Ö ciekawe regionalne muzeum. Urz─ůdzono w nim kilka pomieszcze┼ä na wzór pokoi pa┼éacowych z kopiami portretów Tyzenhauzów i Prze┼║dzieckich. Z oryginalnego wyposa┼╝enia zosta┼éa g┼éównie sala jadalna w stylu zakopia┼äskim. Wielka sie┼ä równocze┼Ťnie pe┼éni┼éa rol─Ö centralnie po┼éo┼╝onego salonu wysoko┼Ťci dwóch kondygnacji. Zachowana jest cz─Ö┼Ť─ç parku z paradn─ů bram─ů. Poza terenem muzeum znalaz┼é si─Ö bardzo ┼éadny drewniany spichlerzyk.[4]

 Fot. 5.  Pa┼éac w Rakiszkach mie┼Ťci muzeum regionalne

 W s─ůsiedztwie Gaczan, Tarnowa i Pokrewnia le┼╝y Antuzów (Antazawe), a w nim pa┼éac. Za czasów Weyssenhoffów nale┼╝─ůcy do  Ledóchowskich. Józef Weyssenhoff wspomina: „W innym kierunku i w dalszym promieniu po┼éo┼╝ony by┼é Antuzów Ledóchowskich, w którym zna┼éem jeszcze pani─ů matk─Ö, z Platerów Ledóchowsk─ů, synów jej Bronis┼éawa, Zdzis┼éawa i córk─Ö, pó┼║niej Roppow─ů. By┼éa to siedziba poka┼║na i szanowna, ale zamglona jakim┼Ť uroczystym sm─Ötkiem, który mnie przejmowa┼é, ile razy tam si─Ö znalaz┼éem. Du┼╝o weselszy by┼é pi─Ökny dwór Leonów Komorowskich, Poniemunek lub Kowaliszki Zygmuntostwa Komorowskich.”

Dzi┼Ť w Antuzowie mo┼╝na zobaczy─ç du┼╝y XVIII – wieczny park nad jeziorem o tej samej nazwie, pusty i zdewastowany pa┼éac oraz oficyny i nowe budynki mieszcz─ůce szko┼é─Ö, internat i dom pomocy spo┼éecznej.  Niestety ani w Poniemunku ani w Kowaliszkach nie zasta┼éem dworów, zniszczonych po 1945 roku.

 Fot. 6. Antuzów. Pa┼éac pusty i zdewastowany

 Na pi─Öknym pojezierzu, w parku narodowym le┼╝y miasteczko Dukszty Stare (Duksteliai), a na pó┼énoc od niego,  mi─Ödzy jeziorami Peresvetas i Peresvetaitis w 1820 roku Biega┼äscy zbudowali du┼╝y dwór. W XIX wieku przeszed┼é on poprzez o┼╝enek na w┼éasno┼Ť─ç Dowgia┼é┼éów, a w 1901 roku, równie┼╝ poprzez o┼╝enek z Teres─ů Dowgia┼é┼éówn─ů, sta┼é si─Ö on w┼éasno┼Ťci─ů Tomasza Zana (wnuka filomaty Tomasz Zana – przyjaciela Adama Mickiewicza). W latach 1830 – 1835 mieszka┼é w tym dworze malarz portrecista Jan Rustem, ucze┼ä Bacciarellego, pó┼║niej profesor malarstwa na  Uniwersytecie Wile┼äskim. W 1826 przeszed┼é na emerytur─Ö i zamieszka┼é w Duksztach Starych wyk┼éadaj─ůc do zamkni─Öcia uczelni w 1831. Zmar┼é w 1835 roku i zosta┼é pochowany w podziemiach XVII – wiecznej drewnianej kaplicy w przydworskim parku. Kaplica zosta┼éa spalona w czasie II wojny ┼Ťw. Na jej miejscu stoi obelisk po┼Ťwi─Öcony malarzowi.

 Dwór z Duksztach Starych, w okresie mi─Ödzywojennym dwór pe┼éni┼é rol─Ö o┼Ťrodka kulturalnego, goszcz─ůc pisarzy, muzyków i malarzy.  Tu urodzi┼é si─Ö w 1902 roku Tomasz Zan, syn Tomasza, podpu┼ékownik AK, szef oddzia┼éu Komendy G┼éównej w KEDYWIE, szef sztabu 30 Poleskiej Dywizji Piechoty AK, który tak wspomina dzieci┼ästwo: „Stare Dukszty sta┼éy na pagórku okolonym trzema jeziorami... Przyje┼╝d┼╝a┼é tam na polowania mój wuj Józef Weyssenhoff, zapalony my┼Ťliwy, który pisa┼é wówczas „Sobola i pann─Ö”. Kiedy wieczorami zbiera┼éo si─Ö przy ogromnym ceglanym kominku wi─Öksze towarzystwo...wuj czyta┼é naj┼Ťwie┼╝sze fragmenty powie┼Ťci... S┼éucha┼éem, a na kominku p┼éon─Ö┼éy szczapy. Ka┼╝de drzewo ma inny p┼éomie┼ä, inny kolor ognia...Wystarczy, ┼╝e zamkn─Ö oczy, a widz─Ö dok┼éadnie salon i Józefa czytaj─ůcego z przej─Öciem i pewn─ů emfaz─ů, dr┼╝─ůcym g┼éosem ostatnie strony „Sobola i panny.”  Henryk, stryjeczny brat Józefa, robi┼é wtedy ilustracje do tej ksi─ů┼╝ki”[5]

 Fot. 7.  Dukszty Stare. Bardzo ciekawy dwór zdewastowany, czeka na lepsze czasy. Podobno jest ju┼╝ prywatny inwestor. Czy przetrwa?



┼╣ród┼éa:


[1] R. Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczpospolitej. Ossolineum. Wrocław-Warszawa 1993,

 

    t. 4, s. 87. R. Aftanazy przytacza wizerunek dworu przed i po przebudowie

[2] Konstanty M. Górski, Józef Weyssenhoff, Z m┼éodych lat, listy i wspomnienia. PIW, Warszawa 1985, s. 385

[3] A. Urbański, Pro memoria. Warszawa 1929, s. 133-135

[4] Wiele informacji historycznych o opisywanych obiektach zaczerpni─Öto z dwóch przewodników, które mo┼╝na poleci─ç, tym, którzy chcieliby obejrze─ç dwory i pa┼éace na Litwie: Grzegorz R─ůkowski – Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Litwie. Burchard Edition. Warszawa 1999 oraz Tomasz Krzywicki – Litwa, przewodnik. OW „Rewasz” Pruszków 2005.

[5] W. Wi┼Ťniewski, Ostatni z rodu. Rozmowy z Tomaszem Zanem. Edit. Spotkania. Warszawa-Pary┼╝ 1990, s. 20

 

PO DWORACH I PAŁACACH LITWY ŚLADAMI NAPOLEONA ORDY

Wyprawa pod granic─Ö z ┼üotw─ů umo┼╝liwi┼éa zobaczenie po drodze kilkunastu dworów i pa┼éaców, m.in. znanych z rysunków Napoleona Ordy, wykonanych w latach 1870-tych.

Napoleon Orda (1807 - 1883) - rysownik i akwarelista. Podró┼╝owa┼é m.in. po Litwie i pozostawi┼é wiele ilustracji tamtejszych dworów, pa┼éaców i zamków.

Na zachód od Poniewierza le┼╝y miejscowo┼Ť─ç Burbiszki (Burbiskiai), a w niej ciekawy dwór mieszcz─ůcy muzeum regionalne. Uwaga, nie myli─ç z miejscowo┼Ťci─ů o tej samej nazwie w rejonie Onikszty (Anyksciai).

 Jest tam zespó┼é dworski nale┼╝─ůcy pono─ç od XIV wieku do Ba┼╝e┼äskich wywodz─ůcych si─Ö z Pomorza. Byli oni w┼éa┼Ťcicielami Burbiszek do 1941 roku. Przedostatnim w┼éa┼Ťcicielem maj─ůtku by┼é Micha┼é, Ignacy Ba┼╝e┼äski (zmar┼éy w 1902 r.). Jego synow─ů by┼éa Maria z Wilejszysów, córka znanego dzia┼éacza spo┼éecznego i kulturalnego Piotra Wilejszysa. Córka Micha┼éa Ignacego  -  Emilia Ba┼╝e┼äska studiowa┼éa na Uniwersytecie Lwowskim, gdzie pozna┼éa m.in. Tadeusza Boya-┼╗ele┼äskiego, który dedykowa┼é jej swe wiersze. W burbiskim dworze natomiast pozna┼éa  Kornela Makuszy┼äskiego, który pó┼║niej zosta┼é jej m─Ö┼╝em. Dwór Ba┼╝e┼äskich by┼é na prze┼éomie XIX i XX wieku o┼Ťrodkiem kultury oraz miejscem spotka┼ä intelektualistów i artystów.  Ostatnim w┼éa┼Ťcicielem maj─ůtku (do 1941 r.) by┼é bratanek Emilii - Adam Ba┼╝e┼äski.

 FOT. 1.    

     Burbiszki. Dwór z pocz─ůtku XX wieku powsta┼é z przebudowanej oficyny

 Pierwotny drewniany dwór sp┼éon─ů┼é prawdopodobnie przed I wojn─ů ┼Ťwiatow─ů. Na nowy dom mieszkalny, który uzyska┼é wystrój neogotycki Ba┼╝e┼äscy przebudowali kamienn─ů oficyn─Ö. Jest to budowla nieregularna z cztero-kolumnowym portykiem przed wej┼Ťciem i dwukondygnacyj-n─ů baszt─ů od po┼éudnia, zwie┼äczon─ů krenela┼╝em[1]

 FOT. 2. Burbiszki – dwór z boku. Widoczny     pomnik Wielkiego Ksi─Öcia Witolda.        Fot M.Rydel – lipiec 2005

 Dwór le┼╝y w 28-hektarowym parku, za┼éo┼╝onym w XIX wieku. W parku szereg stawów, mostków i rze┼║b autorstwa Kazimierza Ula┼äskiego z Poniewierza, ucznia Konstantego Laszczki.

Przed frontem dworu stoi rze┼║ba z 1911 roku,  przedstawiaj─ůca Adama Mickiewicza, autorstwa Kazimierza Ula┼äskiego. Na cokole napis po polsku: „Litwo, Ojczyzno moja” oraz: „Adam Mickiewicz 1798 – 1855”. Pomnik wystawi┼é Micha┼é Ba┼╝e┼äski- wielki mi┼éo┼Ťnik poezji Mickiewicza.

Ca┼éo┼Ť─ç znakomicie utrzymana, gdy┼╝ od 1999 roku w dworze dzia┼éa muzeum maj─ůtku i rodziny Ba┼╝e┼äskich, która na jego urz─ůdzenie przekaza┼éa swoje zbiory. Wprawdzie muzeum jeszcze nie jest urz─ůdzone do ko┼äca, ale miejsce jest bardzo ┼éadnie zagospodarowane, z pokojami go┼Ťcinnymi (14 miejsc) i pi─Öknie utrzymanym parkiem.

Dwór w miejscowo┼Ťci Przyja┼║┼ä (Vidiskes) zbudowany zosta┼é dla  Kami┼äskich w I po┼éowie XIX wieku. By┼é drewniany, 13 – osiowy, z murowanym korynckim portykiem w wielkim porz─ůdku i dwoma ryzalitami alkierzowymi.  Obecnie w trwa remont, w trakcie którego po┼éudniowa cz─Ö┼Ť─ç dworu odbudowywana jest w cegle.

 FOT 3.  Przyja┼║┼ä. Dwór w trakcie bardzo niemrawego remontu

W drodze powrotnej zagl─ůdamy jeszcze do skromnego dworu w ┼Üwi─Ötorzeczu (Sventupe) le┼╝─ůcym na wysokim wzniesieniu nad rzek─ů ┼Üwi─Öt─ů. Dwór zbudowany zosta┼é w ko┼äcu XIX wieku i nale┼╝a┼é do rodziny Komarów. Dzi┼Ť dwór pe┼éni rol─Ö biura jakiej┼Ť firmy. Z ty┼éu ma taras widokowy, kiedy┼Ť na rzek─Ö, dzi┼Ť na zaro┼Ťni─Öty i zaniedbany park.

 FOT. 4. Skromny dworek w ┼Üwi─Ötorzeczu

Jad─ůc dalej w kierunku Kowna trafi─ç mo┼╝na do pa┼éacu w ┼╗ejmach (┼╗eimai), który zosta┼é zbudowany w 1787 r. dla biskupa Józefa Kossakowskiego. Generalny remont przeprowadzi┼é w 1907 r. Zygmunt Kossakowski, który te┼╝ by┼é ostatnim w┼éa┼Ťcicielem pa┼éacu do 1941 roku.

Pa┼éac zdobi czterokolumnowy portyk w jo┼äskim porz─ůdku, zwie┼äczony schodkowym frontonem, natomiast w elewacji ogrodowej w 1907 roku zbudowano schody prowadz─ůce do pierwszego pi─Ötra, jako ┼╝ywo przypominaj─ůce te z przedwojennej Koz┼éówki w lubelskiem.

Po II wojnie ┼Ťwiatowej w pa┼éacu mie┼Ťci┼éa  si─Ö szko┼éa. Obecnie pa┼éac stoi pusty, zabity deskami. W du┼╝ym parku stoi kilka zabudowa┼ä gospodarczych, wszystko ogrodzone murowanym p┼éotem z paradn─ů bram─ů.

 FOT.   5. Pa┼éac w ┼╗ejmach czeka na ratunek

 Odwiedzamy jeszcze zamek w Siesikach (Siesikai), siedzib─Ö Dowgia┼é┼éów od 1745 r, kiedy to kupili rezydencj─Ö od Radziwi┼é┼éów.  Pierwotny zamek zbudowano jeszcze w XVI wieku, natomiast przebudowany zosta┼é w latach 1820- 1830 dla Dominika Dowgia┼é┼éy, który zreszt─ů by┼é autorem projektu przebudowy i nadzorowa┼é j─ů. Zamek jest przepi─Öknie po┼éo┼╝ony nad jeziorem o tej samej nazwie. Pierwotnie mia┼é  cztery wie┼╝e na naro┼╝ach i otoczony by┼é z trzech stron fos─ů. Zamek mia┼é zbierane przez pokolenia kolekcje zbroi i broni, znalezisk archeologicznych, obrazów, a tak┼╝e posiada┼é licz─ůc─ů oko┼éo 5.000 ksi─ů┼╝ek bibliotek─Ö. Ostatnim dziedzicem Siesik by┼é Oskar Dowgia┼é┼éo, ┼╝onaty z Krystyn─ů Jeziersk─ů[2]. Po II wojnie ┼Ťwiatowej mieszkali oni w Sopocie.

 FOT. 6. Siesiki – wg rysunku Napoleona Ordy ok. 1870 roku. Wtedy w┼éasno┼Ť─ç Stanis┼éawa Dowgia┼é┼éy.

 FOT. 7. Dzisiaj zamek w Siesikach zabity deskami stoi pusty

 Do Siesik mo┼╝na dojecha─ç niez┼é─ů szutrow─ů drog─ů i podej┼Ť─ç pod zamek. Stoi dostojnie, cho─ç smutno, zabity deskami. Wygl─ůda na to, ┼╝e jakiemu┼Ť prywatnemu nabywcy starczy┼éo pieni─Ödzy tylko na napraw─Ö dachu i koszenie trawnika wokó┼é zamku.

 FOT. 8. Belweder na rysunku Napoleona Ordy z ok. 1870 roku

 Jeszcze w drodze powrotnej zajrza┼éem nad Niemen, gdzie na pó┼énocnym jego brzegu na wysokiej skarpie przepi─Öknej pradoliny rzeki roz┼éo┼╝onych by┼éo kilka pa┼éaców i dworów. Napoleon Orda zrobi┼é rysunek pa┼éacu zwanego Belwerderem w miejscowo┼Ťci ┼Üredniki (Seredzius). Pa┼éac postawi┼é  w po┼éowie XIX wieku Kleofas Burba, marsza┼éek szlachty powiatu poniewieskiego. Jest to budowla neorenesansowa w typie willi w┼éoskiej. Po 1921 roku, kiedy pa┼éac przej─Ö┼éy w┼éadze litewskie by┼éa tu szko┼éa, po II wojnie ┼Ťw. gospodarstwo rolnicze.[3] Od kilku lat pa┼éac zdewastowany, ┼Ťwieci pustkami, cho─ç wmurowana w ┼Ťcian─Ö tablica dumnie g┼éosi, ┼╝e pa┼éac odremontowano ze ┼Ťrodków rz─ůdowych w 1985 roku. Obok pa┼éacu stoi zdewastowany, acz bardzo ciekawy neogotycki spichlerz.

 FOT. 9. Belweder a.d. 2005

 W miejscowo┼Ťci Wielona (Veliuona) nieopodal Belwederu, te┼╝ na wysokiej skarpie pradoliny Niemna stoi uroczy, klasycystyczny dwór. Zbudowa┼é go z modrzewia Micha┼é Zaleski, w I ─çwierci XIX wieku. Po nim w┼éo┼Ťci przejmowali spadkobiercy: syn Zenon, wnuk Gabriel i  jako ostatni prawnuk Marian. Dwór le┼╝y w okrojonym parku. Obecnie  mie┼Ťci si─Ö w nim skromne muzeum regionalne.

10. Wielona. Dwór ma do┼Ť─ç cz─Östo stosowany na kresach dawnej Rzeczypospolitej portyk w wielkim porz─ůdku

 Podsumowuj─ůc. Sytuacja rezydencji na Litwie bardzo przypomina to co dzieje si─Ö w Polsce.  Wi─Ökszo┼Ťci dworów istniej─ůcych do 1939 roku, dzi┼Ť ju┼╝ nie ma. Nieliczne zawieraj─ů muzea regionalne, pojedyncze oddano przedwojennym w┼éa┼Ťcicielom, pozosta┼ée stoj─ů puste i zdewastowane. Wida─ç, tak jak i w Polsce bezradno┼Ť─ç wobec spu┼Ťcizny historycznej.

Ka┼╝demu, kto wybierze si─Ö zwiedza─ç dwory, pa┼éace i zamki na Litwie gor─ůco polecam przewodniki: Grzegorza R─ůkowskiego, z którego czerpa┼éem informacje o poszczególnych obiektach oraz Mieczys┼éawa Jackiewicza - "Litwa. Podró┼╝ sentymentalna. Exlibris. Warszawa 2006.

Wszystkie fotografie autorstwa Macieja Rydla



[1] Grzegorz R─ůkowski – Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Litwie. Burchard Edition. Warszawa 1999, s. 39-40,   Tomasz Krzywicki – Litwa, przewodnik. Pruszków 2005

 

 

[2] R. Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. T. 4. Ossolineum, Wrocław-Warszawa, 1993

[3] G. R─ůkowski, op. cit. oraz  R. Aftanazy, op. cit.