Polskie Dwory

Jedn─ů z charakterystycznych cech polskiego krajobrazu, polskiej historii i kultury  s─ů dwory.

Od  pocz─ůtku pa┼ästwa polskiego budowano je, najpierw jako obronne gniazda rycerskie, pó┼║niej od po┼éowy XVII wieku jako siedziby w┼éa┼Ťcicieli ziemskich, o charakterze rezydencjonalnym.

Dworami nazywamy  parterowe siedziby wiejskie w┼éa┼Ťcicieli ziemskich, a wi─Öc budowle mniejsze od  zamków i pa┼éaców, a wi─Öksze od ch┼éopskich cha┼éup. Dwory by┼éy  o┼Ťrodkiem gospodarowania na roli, o┼Ťrodkiem szlacheckiej kultury i obyczaju, kultywowania tradycji rodowych i walki o polsko┼Ť─ç.

Charakterystyczne dla Polski jest to, ┼╝e takich ma┼éych siedzib ziemia┼äskich by┼éo stosunkowo du┼╝o, w porównaniu do innych krajów Europy.  W Polsce na przyk┼éad w XVIII wieku, odsetek szlachty w spo┼éecze┼ästwie by┼é stosunkowo najwi─Ökszy (oko┼éo 10 %), w porównaniu do innych krajów Europy (ok.3-4 %). Ka┼╝dy w┼éa┼Ťciciel ziemski (a tak┼╝e tzw. „go┼éota” czyli szlachta bez ziemi, ale z przywilejami nadanymi przez króla lub sejm)  - stara┼é si─Ö wyró┼╝ni─ç presti┼╝ow─ů siedzib─ů, która by te przywileje unaocznia┼éa.

Za czasów rycerskich dworami nazywano ca┼ée obej┼Ťcia, w których znajdowa┼é si─Ö dom rycerza,  szereg innych zabudowa┼ä mieszkalnych i gospodarskich. Obej┼Ťcia te w celach obronnych budowano na wzgórzach i otaczano palisad─ů lub murem i fos─ů. Niektóre wi─Öksze budowle tego rodzaju do dzi┼Ť zachowane, nazywamy zamkami. Mniejsze - dworami obronnymi.

 Ryc.1. Dwór obronny w Szymbarku na  rycinie  w „Tygodniku Ilustrowanym”z 1863  roku

I takich zosta┼éo ju┼╝ niewiele - kilkadziesi─ůt sztuk. Najpi─Ökniejsze ogl─ůda─ç mo┼╝emy w Oporowie ko┼éo Kutna, D─Öbnie w woj. ma┼éopolskim (w obydwóch s─ů obecnie muzea), w Szymbarku ko┼éo Nowego S─ůcza, a najstarszy z nich z pocz─ůtku XV wieku - w Wieruszycach ko┼éo Bochni.

 


[ koniec strony ]

Od po┼éowy XVII wieku dwory zacz─Ö┼éy zmienia─ç  charakter  z obronnych na rezydencjonalne. Budowle pi─Ötrowe, na planie kwadratu z naro┼╝nymi wie┼╝yczkami zmienia┼éy si─Ö w parterowe, zbudowane na planie prostok─ůta. Otoczenie dworu z obronnego za┼éo┼╝enia z fos─ů i palisad─ů zmieni┼éo si─Ö na za┼éo┼╝enie ogrodowe, o funkcjach estetycznych i reprezentacyjnych. Z czasów obronno┼Ťci dworów zosta┼éy natomiast  naro┼╝ne wie┼╝yczki, zamienione na mieszkalne alkierze. W XVIII i XIX wieku rozbudowywano dwory te┼╝ w ten sposób, ┼╝e dodawano do korpusu dworu boczne alkierze. Dwory alkierzowe s─ů bardzo charakterystyczn─ů cech─ů polskiej architektury dworskiej.

Ryc. 2. Nie istniej─ůcy alkierzowy dwór w Czarno┼╝y┼éach (┼éódzkie)

 

Do ostatniej dekady XVIII wieku artystyczny wyraz architektoniczny wywodzi┼é si─Ö z baroku. Pi─Ökne alkierzowe dwory z tej epoki zobaczy─ç mo┼╝na np.w O┼╝arowie k. Wielunia czy w Koszutach w Wielkopolsce. W obydwóch mieszcz─ů si─Ö muzea.

Ryc. 3. Dwór alkierzowy w O┼╝arowie k. Wielunia, na fotografii z poczatku XX w


[ koniec strony ]

Pó┼║niej w┼Ťród architektury dworów zapanowa┼é neoklasycyzm. Najbardziej dzi┼Ť popularne dwory, kojarz─ůce si─Ö ka┼╝demu Polakowi z „typowym polskim dworkiem”, to takie, które maj─ů portyk dwu- lub cztero-kolumnowy  na osi elewacji frontowej z trójk─ůtnym frontonem.

Dwory klasycystyczne powstawa┼éy od ko┼äca XVIII do ko┼äca XIX wieku. „Typowy polski dworek” le┼╝y na wzniesieniu, zawsze otoczony parkiem, jest parterowy, dobrze by mia┼é czterospadowy dach ┼éamany kryty gontem lub dachówk─ů. Zbudowany z modrzewiowych bali „na zr─ůb” lub murowany. Dobrze je┼Ťli jest zorientowany „na godzin─Ö jedenast─ů”, by s┼éo┼äce o┼Ťwietla┼éo wszystkie cztery ┼Ťciany dworu.  Do dworu powinna prowadzi─ç aleja, a przed dworem niewielki gazon tworzy─ç ma dziedziniec honorowy (cour d’ honneur).

Ryc. 4. Dwór w Glanowie k. Krakowa. Cudem zachowany autentyk

 

Taki wizerunek dworu bliski jest ka┼╝demu Polakowi.  Takich dworów stosunkowo najwi─Öcej si─Ö jeszcze osta┼éo (dziewi─Ötnastowiecznych oko┼éo 700).

Neoklasycystyczne dwory, zw┼éaszcza murowane, b─Öd─ůce cz─Ö┼Ťciowo na┼Ťladownictwem wi─Ökszych za┼éo┼╝e┼ä pa┼éacowych, budowano w zasadzie do pierwszej wojny  ┼Ťwiatowej.  Ten styl  budowania po I wojnie kontynuowano w postaci tzw. „stylu dworkowego” lub „stylu narodowego” i wyst─Öpowa┼é on do 1939 roku.

Ryc. 5. Dwór w Stubnie ko┼éo Przemy┼Ťla zosta┼é przebudowany w „stylu dworkowym” dla Myszkowskich zaraz po zako┼äczeniu I wojny ┼Ťwiatowej


[ koniec strony ]

6 wrze┼Ťnia 1944 r  komuni┼Ťci wydali tzw. dekret PKWN o reformie rolnej.  Na jego mocy wyw┼éaszczono i usuni─Öto si┼é─ů w┼éa┼Ťcicieli ziemskich, formalnie tych posiadaj─ůcych co najmniej 50 hektarów ziemi, a w rzeczywisto┼Ťci wszystkich. Zosta┼éo w ca┼éej Polsce w r─Ökach prywatnych ok. 30 tzw. ”resztówek” czyli dworów, które nie by┼éy o┼Ťrodkami gospodarki rolnej (domy letnie, miejskie i podmiejskie, mieszkania artystów).

Ziemi─Ö rozdano ma┼éorolnym ch┼éopom i robotnikom rolnym. Wi─Ökszo┼Ť─ç trafi┼éa do Pa┼ästwowych Gospodarstw Rolnych i i pseudo „spó┼édzielni rolniczych”. Dwory sta┼éy si─Ö mieszkaniami przypadkowych ludzi, cz─Ö┼Ťciowo przeznaczono je na szko┼éy, biura spó┼édzielni produkcyjnych i PGR-ów. Cz─Ö┼Ť─ç dworów zniszczono jako „relikty obszarnictwa i wrogiego ustroju” lub zosta┼éy rozebrane przez miejscow─ů ludno┼Ť─ç, by nie by┼éo gdzie za┼éo┼╝y─ç „ko┼échozu”. W┼éa┼Ťcicieli, którzy nie zostali zamordowani przez Gestapo lub NKWD lub w czasie okupacji nie zostali zes┼éani do niemieckich i sowieckich obozów czy na Sybir, wyrzucono z dworów. Cz─Ö┼Ť─ç nie wróci┼éa po zako┼äczeniu II wojny ┼Ťw. z zagranicy lub uciek┼éa na zachód, ratuj─ůc si─Ö przed represjami. Stalinowskie dekrety nie zezwala┼éy na zamieszkanie w┼éa┼Ťcicieli ziemskich w promieniu30 kilometrówod swojej siedziby.

Dwory zacz─Ö┼éy masowo gin─ů─ç. Ograbione, ogo┼éocone, zdewastowane, w przetrzebionych lub wyci─Ötych parkach, stanowi─ů smutne ┼Ťwiadectwo barbarzy┼ästwa i pogardy dla naszej historii.

Ryc. 6. Ruina alkierzowego dworu w Kotlinie (wielkopolskie)

 

Ryc. 7. Tak dzi┼Ť wygl─ůda osiemnastowieczny, niegdy┼Ť pi─Ökny, dwór w Prymusowej Woli ko┼éo Opoczna. Fot. A. Dyszy┼äski.

 


[ koniec strony ]

Jaki jest dzisiaj stan  zabytkowych rezydencji wiejskich w Polsce ?

W 1939 r. w Polsce istnia┼éo, w ówczesnych granicach, oko┼éo 16 000 dworów, w tym oko┼éo 4 000 na kresach. W 2014 r. w obecnych granicach Polski jest ich oko┼éo 2800. Z tej liczby 2 000 znajduje si─Ö w stanie ruiny, radykalnej przebudowy lub totalnego ogo┼éocenia (wyci─Öcie parku, pozbawienie ca┼éej infrastruktury gospodarczej). Z du┼╝─ů doz─ů dobrej woli mo┼╝na uzna─ç, ┼╝e 150 dworów istniej─ůcych w Polsce zachowa┼éo walory architektoniczno-historyczne, nawi─ůzuj─ůce do stanu oryginalnego, czyli nieca┼éy 1% stanu z 1939 r. i 5,3% zarejestrowanych dworów. Nie ma ani jednego ca┼éego za┼éo┼╝enia dworskiego z funkcjonuj─ůc─ů infrastruktur─ů, które przetrwa┼éoby drug─ů wojn─Ö ┼Ťwiatow─ů i czasy PRL-u, nale┼╝a┼éo do potomków przedwojennych w┼éa┼Ťcicieli i ┼╝y┼éo z gospoarki rolnej.  Oko┼éo 650 dworów da┼éoby si─Ö jeszcze uratowa─ç, gdy┼╝ cho─çby parki zachowa┼éy sw─ů podstawow─ů substancj─Ö.

Wspó┼éczesne polskie dwory mo┼╝na podzieli─ç na osiem grup:

  1. dwory, które po 1945 r. osta┼éy si─Ö w r─Ökach przedwojennych w┼éa┼Ťcicieli = 30 sztuk
  2. dwory, które wróci┼éy po 1989 r. do potomków w┼éa┼Ťcicieli sprzed drugiej wojny ┼Ťwiatowej = 45 sztuk  
  3. dwory przerobione na muzea lub przeniesione do skansenów (rekonstrukcje) = 36 sztuk
  4. dwory  kupione na prywatne mieszkania przez nowych w┼éa┼Ťcicieli = 180     
  5. w┼éasno┼Ť─ç firm i zwi─ůzków wyznaniowych = 45
  6. dwory przemienione w pensjonaty, hotele i o┼Ťrodki konferencyjno-szkoleniowe = 40(znacznie wi─Öcej ich jest w pa┼éacach i zamkach – ok.220)
  7. dwory w r─Ökach samorz─ůdowych, gdzie umieszczone s─ů szko┼éy, przedszkola, domy dziecka, o┼Ťrodki zdrowia i domy pomocy spo┼éecznej, mieszkania gminne = 460
  8. dwory puste i niezagospodarowane = 1.950
     

Po 1945 r. nie osta┼é si─Ö w Polsce ani jeden dwór w r─Ökach przedwojennych w┼éa┼Ťcicieli z przynale┼╝n─ů mu ziemi─ů i gospodarczym zapleczem.  Przetrwa┼éo 30 dworów w r─Ökach potomków ich przedwojennych w┼éa┼Ťcicieli dzi─Öki temu, ┼╝e dwory te nie stanowi┼éy cz─Ö┼Ťci maj─ůtku ziemskiego, lecz by┼éy tzw. "resztówkami". Ziemi─ů by┼é w nich najcz─Ö┼Ťciej park, a w┼éa┼Ťciciele wykonywali inne zawody ni┼╝ uprawa ziemi (pisarze, malarze, naukowcy lub ich potomkowie).

Po 1945 roku zrujnowanych zosta┼éo co najmniej 9 tysi─Öcy dworów. Jak wynika z wy┼╝ej zamieszczonego zestawienia rujnacj─ů zagro┼╝onych jest dalszych 1.500 dworów. Niestety, przej─Öcie dworów przez nowych w┼éa┼Ťcicieli, te┼╝ w wielu przypadkach nie oznacza ich uratowania. Uratowano zewn─Ötrzn─ů pow┼éok─Ö, ale tylko w nielicznych przypadkach uda┼éo si─Ö „tchn─ů─ç ducha dworu” i wprowadzi─ç cho─ç troch─Ö dawnego stylu i atmosfery. Wiele dworów przemieniono w hotele i restauracje, gdzie pró┼╝no by szuka─ç jakichkolwiek symboli przesz┼éo┼Ťci oprócz zewn─Ötrznej pow┼éoki. Gdy mamy do czynienia z brakiem wiedzy architektoniczno – historycznej, nieznajomo┼Ťci─ů tradycji i autentycznego stylu, króluje kicz i ┼╝enuj─ůce nowobogackie „zad─Öcie na wielkopa┼ästwo”.

Ryc. 8.Opuszczony dwór w Bieganowie (wielkopolskie). Czy przetrwa ?

 

Ryc. 9. Wola Suchożebrska k. Siedlec, gdzie zdołano odtworzyć atmosferę polskiego dworu.


[ koniec strony ]

We wszystkich krajach Europy Zachodniej maj─ůtki ziemskie w znacznej cz─Ö┼Ťci nale┼╝─ů do potomków tych, których by┼éy w┼éasno┼Ťci─ů w ubieg┼éych wiekach. W Polsce cz─Ö┼Ť─ç w┼éasno┼Ťci ziemskiej, jak─ů by┼éy dwory, b─Ödzie musia┼éa wróci─ç do prawowitych w┼éa┼Ťcicieli.  Wszystkie te obiekty - dwory i  pa┼éace, najpierw musz─ů mie─ç „czyste konto” od strony w┼éasno┼Ťciowej, co w wi─Ökszo┼Ťci oznacza oddanie ich potomkom przedwojennych w┼éa┼Ťcicieli.  Na  razie maj─ů oni prawo pierwokupu tych obiektów wraz z otaczaj─ůcym je parkiem, te┼╝ nie zawsze respektowane. Zasadniczym krokiem w kierunku jasnej sytuacji w┼éasno┼Ťciowej b─Ödzie ustawa reprywatyzacyjna, która  czeka na uchwalenie przez sejm. 

Dwór jako siedziba w┼éa┼Ťciciela ziemskiego w licz─ůcej si─Ö skali odszed┼é do przesz┼éo┼Ťci. Tak si─Ö sta┼éo  z jego funkcjami gospodarczymi, funkcj─ů o┼Ťrodka ┼╝ycia wsi, funkcj─ů kulturotwórcz─ů, przechowywania obyczaju i tradycji szlachecko-ziemia┼äskich. Ale czy wszystkie te, jak┼╝e wa┼╝ne dla polskiej historii i polskiej to┼╝samo┼Ťci aspekty ┼╝ycia dworu musz─ů ca┼ékowicie odej┼Ť─ç w przesz┼éo┼Ť─ç? Czy nie da si─Ö poci─ůgn─ů─ç nici kontynuacji cho─çby niektórych z nich? Rzecz w tym, by w kilkudziesi─Öciu cho─çby miejscach, w autentycznych  prywatnych, ┼╝yj─ůcych dworach przechowa─ç i kontynuowa─ç tradycje ziemia┼äskie. Wesprze─ç je tak, by mog┼éy promieniowa─ç kultur─ů na okolic─Ö i region oraz znowu stanowi─ç o polskiej to┼╝samo┼Ťci.Mo┼╝e ┼╝ar jeszcze nie wygas┼é i da si─Ö go rozdmucha─ç, wprawdzie nie do rozmiarów p┼éomienia o┼Ťwietlaj─ůcego polskie ┼╝ycie wspó┼éczesne, ale p┼éomyka, który podtrzyma tradycje, poka┼╝e co cennego by┼éo w ┼╝yciu polskich dworów ?

Ja w to wierz─Ö.

Ryc. 10. Dwór w Tu┼éowicach k. Sochaczewa odbudowany z ruin i przywrócony ┼╝yciu przez malarza Andrzeja Novaka-Zemplinskiego, który w 1999 roku otrzyma┼é za to nagrod─Ö "Europa Nostra".

Maciej Rydel