Styl dworkowy 1900 - 1939

Pozbawienie Polski niepodleg┼éo┼Ťci spowodowa┼éo, ┼╝e pod koniec XIX wieku poszukiwano - równie┼╝ w architekturze - narodowych, polskich cech i symboli. Ch─Ö─ç ratowania to┼╝samo┼Ťci narodowej doprowadzi┼éa do nadania rangi symbolu czemu┼Ť, co ju┼╝ tym symbolem po trosze by┼éo: bia┼éemu portykowi kolumnowemu parterowego dworu.

Wa┼╝ne sta┼éo si─Ö by budowa─ç dom, ┼Ťwiadomie nawi─ůzuj─ůc do polskich tradycji budownictwa dworskiego. Tak  na prze┼éomie XIX i XX wieku, architekci polscy wykreowali "styl dworkowy", traktuj─ůc go jako symbol narodowej kultury piel─Ögnuj─ůcy tradycje szlacheckie i niepodleg┼éo┼Ťciowe, skierowany przeciwko wp┼éywom zaborców.

Dwór S─Ökowskich z 1935 r w Nieprze┼Ťni k. Bochni

Styl dworkowy wywodzi┼é si─Ö z poszukiwa┼ä polskiego stylu narodowego, zwanego te┼╝ krajowym lub swojskim i zosta┼é w pe┼éni zaakceptowany nie tylko jako styl dworów wiejskich, ale równie┼╝ willi miejskich. W Warszawie powstawa┼éy osiedla „profesorskie” i „oficerskie”, w okolicach Warszawy budowano wille w tym stylu ju┼╝ przed 1914 r., m.in.   na podwarszawskim wówczas ┼╗oliborzu, w Konstancinie, Podkowie Le┼Ťnej,  w  Z─ůbkach i  Brwinowie. W tym stylu budowano te┼╝  liczne budynki u┼╝yteczno┼Ťci publicznej, szko┼éy, domy ludowe, a nawet  stacje kolejowe i szpitale.

W dwudziestoleciu mi─Ödzywojennym styl dworkowy by┼é ┼Ťwiadomie stosowan─ů form─ů historyzmu, na pod┼éo┼╝u nurtu klasycystycznego. Dlatego nawi─ůzywa┼é on do uznawanego za symbol polskiej rodzimo┼Ťci i narodowego ducha szlacheckiego dworu z kolumnowym portykiem. Styl ten pos┼éugiwa┼é si─Ö tak┼╝e formami neobarokowymi (patrz Go┼éebiówka) i neorenesansowymi.  

                                         Dwór w Go┼éebiówce (mazowieckie) z 1925 r.

Budowano wille w stylu dworkowym w  Wielkopolsce, nowo powstaj─ůcej Gdyni, w Ma┼éopolsce i na  kresach Rzeczpospolitej.

Czym się charakteryzował styl dworkowy ?

Typowymi cechami by┼éy: kolumnowy portyk i czterospadowy, wysoki dach ┼éamany. Wiele realizacji „stylu dworkowego” nawi─ůzuje te┼╝ do alkierzy, tak ch─Ötnie wyst─Öpuj─ůcych w polskich dworach (patrz Nieprze┼Ťnia, Boksyce).  Jedn─ů z pierwszych jego manifestacji by┼é dwór w D┼éu┼╝ewie, wzniesiony w latach 1901-1902 wg projektu J. Heuricha m┼éodszego. Jedn─ů z najpi─Ökniejszych realizacji tego autora jest istniej─ůcy jeszcze dwór w Ko┼║minku  ko┼éo Kalisza. Jan Heurich m┼éodszy przebudowa┼é w latach 1906-1907 istniej─ůcy tam wcze┼Ťniej dwór dla w┼éa┼Ťciciela Tadeusza Handkego. Zasadnicze znaczenie dla uformowania si─Ö stylu dworkowego przypada na konkursy: na dwór w Opinogórze (1908), dworek na wystaw─Ö w Rzymie (1910), domów w otoczeniu ogrodowym (1912) i dwór w Niegowici (1913).

Mystkowo (mazowieckie) - dwór z 1921 r. zdudowany dla W┼éadys┼éawa Staniszewskiego

W stylu tym tworzyli te┼╝ m.in. Józef Czajkowski J. Ga┼é─Özowski, Jan Koszczyc-Witkiewicz, bratanek twórcy "stylu zakopia┼äskiego" Stanis┼éawa Witkiewicza, Romuald Gutt, Franciszek Morawski.

Dworek Pi┼ésudskiego w Sulejówku. Fot.1928

 Pi─Öknymi przyk┼éadami ┼Ťwiadomego nawi─ůzywania do tradycji architektonicznej polskiego dworu s─ů: willa w Sulejówku pod Warszaw─ů, zbudowana dla Józefa Pi┼ésudskiego w 1923 roku wed┼éug projektu Kazimierza Skurewicza,  dworek w Kuznocinie ko┼éo Sochaczewa, zaprojektowany przez Franciszka Morawskiego i zbudowany w 1924 roku dla Karola Woyzbuna.Mo┼╝na by go nazwa─ç unikalnym przyk┼éadem dworu secesyjnego w Polsce. Willa w podkrakowskich Bronowicach Wielkich z 1926 roku zbudowana zosta┼éa dla lekarza krakowskiego Maksymiliana, Kazimierza Rutkowskiego,dwór w Nieprze┼Ťni ko┼éo Bochni, zbudowany zosta┼é w 1935 roku dla Stefana S─Ökowskiego, wed┼éug  projektu Wac┼éawa Nowakowskiego. Dwór w Osieku (ciechanowskie) zbudowany zosta┼é w roku 1921 dla Antoniego Czaplickiego, wed┼éug projektu Kazimierza Rutkowskiego, a w Ostrowie ko┼éo ┼üasku w roku 1918 wed┼éug proj. Romualda Gutta i Józefa Czajkowskiego dla Janusza Szwejcera. 

Dwór w Parlinie (woj. kuj.-pomor. pow. Mogilno powsta┼é w 1922 roku Jest pieknym przyk┼éadem stylu dworkowego.

Z lat 20-tych XX wieku pochodz─ů dwory Wrzosach ko┼éo Be┼échatowa oraz  w Korzeniowie ko┼éo Mielca, gdzie dokonano przebudowy dworu zamieniaj─ůc portyk w ma┼éym porz─ůdku, na du┼╝ej urody portyk w wielkim porz─ůdku.  Niezwykle ciekawy jest dwór w Bielicach ko┼éo Kro┼Ťniewic. Stoi tam (jeszcze ?) niestety kompletnie zdewastowany, ogo┼éocony z parku przepi─Ökny przyk┼éad stylu dworkowego. Zbudowany ok. 1928 roku dla Teresy i Aleksandra Szaszkiewiczów.

       Bielice k. Kutna - Szaszkiewiczów - 1928 oraz  Ostrów k. ┼üasku - Szwejcerów - 1918

W Wielkopolsce w stylu narodowym powsta┼éo wiele dworów i pa┼éaców m.in: w Bieganowie (1910) dla Grabskich, wg. projektu Stefana Cybichowskiego i w Winnej Górze (1911) oraz Kazimierzu Biskupim ko┼éo Konina, dla Ma┼äkowskich wg. projektu Stanis┼éawa Boreckiego.Najwi─Öcej siedzib ziemia┼äskich w Wielkopolsce  zaprojektowa┼é niew─ůtpliwie Roger S┼éawski, tworz─ůc mi─Ödzy innymi dwory w Piotrowie, Skoraszewicach, Cichowie  i Oporowie.

Cichowo. Dwór z 1908 r. przebudowany ze starszego wg. proj. arch. Rogera S┼éawskiego

Ko┼║minek. Dwór z lat 1906-07, przebudowany ze starszego wg. projektu  arch. Jana  Heuricha   m┼é.  dla przemys┼éowca   Tadeusza Hantke. Elewacja ogrodowa

 

Podstawowym dzie┼éem nawo┼éuj─ůcym do poszukiwania narodowego stylu by┼éa ksi─ů┼╝ka Zygmunta Czartoryskiego - "O stylu krajowym w budownictwie wiejskim", wydana w Poznaniu w 1896 roku. Czartoryski  pisa┼é m. in. :

"Ka┼╝dy kraj ma pewne cechy zewn─Ötrzne, oryginalne, odró┼╝niaj─ůce go od krajów postronnych (...). Tak i naszemu krajowi w┼éa┼Ťciwym by┼é niegdy┼Ť oryginalny styl budownictwa, przynajmniej wiejskiego, wyrobiony wiekami, zastosowany do ┼Ťrodków i materia┼éów budowlanych miejscowych, odpowiadaj─ůcy klimatowi krajowemu, potrzebom i zwyczajom mieszka┼äców. Niestety, wobec tera┼║niejszych pr─ůdów niwelacyjnych i skutkiem nowoczesnych stosunków kosmopolitycznych, jak zaciera si─Ö wszelka oryginalno┼Ť─ç i odr─Öbno┼Ť─ç, tak i styl swojski budownictwa wiejskiego w kraju naszym coraz wi─Öcej zanika. (...) Wraz z upadkiem stylu krajowego zaciera si─Ö cecha kraju zewn─Ötrzna rodzima, swojska..." 

 

┼üza si─Ö w oku kr─Öci. Co powiedzia┼éby ksi─ů┼╝─Ö Czartoryski dzi┼Ť, widz─ůc budownictwo wiejskie, i miejskie, mieni─ůce si─Ö „dworkowym”, które mo┼╝na by okre┼Ťli─ç jako  „kundlizm architektoniczny". Na czterystumetrowych dzia┼ékach, cz─Östo bez jakiejkolwiek namiastki parku,  przy uliczkach o jednorodzinnej zabudowie, tworzone s─ů ko┼Ťlawe potworki, które w┼éa┼Ťciciele i po┼╝al si─Ö Bo┼╝e architekci, jak┼╝e ch─Ötnie nazywaj─ů „dworkami”. Wi─Ökszo┼Ť─ç ich w┼éa┼Ťcicieli nie skala┼éa si─Ö wiedz─ů czym by┼é dwór w historii Polski.