Leksykon polskich dworów
DWÓR – parterowa, wiejska siedziba właściciela ziemskiego.
DWOREK – obecnie nadużywana nazwa dworu. Nazwa „dworek” bardzo rzadko używana była w przeszłości, niekiedy w stosunku do bardzo małych, najwyżej 5-osiowych dworów. Parterową siedzibę właściciela ziemskiego nazywano dworem lub po prostu domem. Dla odróżnienia od dworu „dworkiem” nazywano natomiast miejskie siedziby letnie właścicieli ziemskich, domy rządców lub sezonowo używane „dworki myśliwskie”.
HERB – graficzny symbol osoby lub rodu, ustalany według określonych reguł. Pochodzi od rozpoznawczych znaków, umieszczanych na chorągwiach oddziałów bojowych lub tarczach. Od średniowiecza nadanie herbu wiązało się z nadaniem szlachectwa (nobilitacją) czyli, przyjęciem do uprzywilejowanej klasy społecznej. Herbów używają też korporacje, stowarzyszenia, miasta, państwa i terytoria (powiaty, gminy, województwa, regiony).
PAŁAC – budynek o charakterze wielokondygnacyjnej rezydencji, zarówno na wsi jak i w mieście. Pałac w odróżnieniu od dworu jest w zasadzie piętrowy. Od ZAMKU różni go to, że nie ma charakteru obronnego.
Zamek w Malborku
PAŁAC w Czerniejewie DWÓR w Witkowicach
SZLACHCIC – członek klasy społecznej, w okresie od schyłku średniowiecza do XIX wieku, wywodzący się ze stanu rycerskiego, wyróżniony przywilejami, posiadaniem herbu i zwykle majątku ziemskiego, zazwyczaj poprzez dziedziczenie.
STYL DWORKOWY – styl ukształtowany na początku XX wieku, świadomie nawiązujący do klasycyzmu polskiego. Zamierzona kontynuacja architektonicznej tradycji polskiego budownictwa dworskiego, zaliczana do tzw. „stylu narodowego”. Do tego stylu należy też wielkopolska odmiana zwana „stylem krajowym”. (patrz podstrona "STYL DWORKOWY")
STYLE W ARCHITEKTURZE DWORÓW. Chcąc ułożyć w porządku chronologicznym kształt i kostium architektoniczny polskiego dworu kształtowany poprzez wieki, proponujemy taki, uproszczony nieco schemat.
Styl architektoniczny Wiek Charakterystyczne przykłady dworów
Gotyk XIV,XV Wieruszyce, Oporów
Renesans XVI Szymbark, Jeżów, Branice
Barok XVII/XVIII Nikisiałka Mała, Czarnożyły, Ożarów, Koszuty
Klasycyzm koniec XVIII/XIX Witkowice, Tułowice, Modlnica, Tomaszowice,
Nienadowa, Rożnów, Jastrzębia
Neogotyk II połowa XIX Konstantynów - rozbudowa, Krzycko
Kostium francuski II połowa XIX Błociszewo
Eklektyzm II połowa XIX Minoga, Rycerzew
Styl krajowy XIX/XX Oporowo, Piotrowo, Winna Góra
Styl dworkowy 1900 - 1939 Dłużew, Sulejówek, Koźminek, Kuznocin, Nieprześnia.
ZIEMIANIN – nazwa ta używana od dawna (posługiwał się nią np. Jan Kochanowski), ale upowszechniła się w XIX wieku i używana była do 1945 roku na oznaczenie nie tylko osób pochodzenia szlacheckiego, lecz i innych właścicieli ziemskich posiadających powyżej 50 ha.
Główne elementy architektury i wnętrza dworów
Alkierz - wydzielony w bryle dworu narożnik lub dobudówka, na ogół na planie kwadratu, przekryta zwykle osobnym dachem. Pochodzi z miniaturyzacji narożnych wież obronnych.
Dwór alkierzowy w Skotnikach (świętokrzyskie) fot. A.Dyszyński - 1996
Alkowa – wnęka bez okna w sypialni mieszcząca łóżko.
Architraw – belka główna, spoczywająca bezpośrednio na kolumnach portyku
Boniowanie – dekoracyjne wyróżnienie naroża dworu lub ryzalitów, w postaci pozornych cegieł, naśladownictwa muru, najczęściej wykonywane w tynku, w kamieniu, niekiedy w drewnianych dworach z drewna
Dach naczółkowy - dwuspadowy z naczółkami, tzn. ściętym szczytem ściany bocznej nakrytej krótką połacią dachu
Dach mansardowy – dach o dwóch połaciach, z których górna jest mniej pochyła, a dolna bardziej stroma i często kryjąca użytkowe poddasze
Dach łamany – polski – dach, w którym górna i dolna połać są względem siebie równoległe (w przeci-wieństwie dachu mansardowego, mają jednakową stromiznę połaci). Stosowany co najmniej od poł. XVII w. Patrz ilustracja dworu w Skotnikach, powyżej)
Dachu nakrycie – gont = drewniana deseczka z drzewa iglastego, wiór = drewniane płaty cieńsze i mniejsze niż gont; dachówka ceramiczna, łupek = dachówka mineralna z łupanego kamienia
Fronton czyli naczółek - zwieńczenie elewacji lub kolumnady na osi (na środku) budynku, najczęściej trójkątny, z tympanonem w środku, w którym niekiedy znajduje się okienko, herb lub ozdobna płaskorzeźba.
Kartusz - ozdobne obramienie tarczy herbowej lub tablicy inskrypcyjnej. Czasem podtrzymywane lub flankowane przez elementy zbroi i broni.
Kartusz z herbem "Mora" w tympanonie dworu w Grocowiskach Szlacheckich
Panoplium - często występujący element dekoracyjny salonu dworskiego. Na ozdobnej tkaninie, np. perskim dywanie, zawieszone krzyżujące się części uzbrojenia: miecze, hełmy, ryngraf. Stanowiły one rodowe pamiątki po przodkach.
Pilaster - płaski pas wystający z lica ściany, dzielący ją pionowo, ukształtowany na podobieństwo kolumny.
Portyk - przyjęty z fasady antycznej świątyni klasyczny motyw architektoniczny złożony z kolumnady i wieńczącego ją frontonu, występujący w postaci otwartego występu budynku, bądź wstawiony w jego lico przed wgłębnym podcieniem jako portyk wgłębny.
Porządek architektoniczny – kompozycja zestawienia i kształtu kolumn (lub pilastrów) i poziomego belkowania, złożonego z leżących kolejno na sobie architrawu, fryzu i gzymsu.
Rozróżniamy pięć zasadniczych odmian porządków architektonicznych:
1. dorycki,
2. joński,
3. koryncki,
4. toskański
5. kompozytowy
Różną je bogactwo i forma dekoracyjnego opracowania.
Porządek mały ujmuje jedną kondygnację budynku.
Porządek wielki (kolosalny) obejmuje więcej kondygnacji budynku.
Ryzalit - wysunięta z lica elewacji dworu część budowli, w jej partii środkowej lub bocznej, zazwyczaj tej samej wysokości co reszta i tworząca z nią integralną całość.
Siestrzan, sosręb, tragarz – belka, podtrzymująca belki sufitowe, a więc biegnąca prostopadle do pozostałych belek drewnianego stropu. Znajdowała się na środku stropu jadalni lub/i świetlicy.
Stiuk - rzeźbiarski materiał zdobniczy nakładany na ścianę i elementy architektoniczne wnętrz.
Świetlica, bawialnia, salon – różne nazwy tego samego, reprezentacyjnego pomieszczenia we dworze, przeznaczonego do przyjmowania gości. Świetlica to najstarsza nazwa, biorąca się stąd, że miała najwięcej okien, była najjaśniejszym pomieszczeniem. Bawialnia to pochodząca z okresu baroku polska nazwa tego pomieszczenia, które z obca zwane jest również salonem.
Trakt - ciąg pomieszczeń w dworze umieszczonych na jednej osi.
Tympanon - wewnętrzna płaszczyzna frontonu.
Zrąb albo węgieł – sposób łączenia drewnianych belek ściany dworu w konstrukcji wieńcowej. Końcówki belek były zaciosane tak by wpusty zachodziły na siebie i utrzymywały konstrukcję. Nazwa „węgieł” pochodzi od dawnego zwyczaju przypalania końcówek belek, „by robactwo się ich nie imało”
Elementy otoczenia dworu
Aleja – dwa lub cztery szpalery drzew po dwóch stronach drogi dojazdowej do dworu lub w parku. Aleje najczęściej były lipowe, grabowe, dębowe lub brzozowe
Altana – element architektury ogrodowej. Ażurowa konstrukcja przeznaczona do odpoczynku w ogrodzie.
Gazon – ozdobny, owalny trawnik wewnątrz dziedzińca zajezdnego, obsadzony kwiatami, niskimi krzakami, rzadko z fontanną w środku. Dookoła gazonu prowadziła droga do dworu, pod który można było zajechać i odjechać powozem bez konieczności zawracania. Zminiaturyzowana forma dziedzińca honorowego (fr. cour d’honneur) zakładanego przed pałacami.
Kaplica dworska – drewniana lub murowana, stawiana w ogrodzie. Większe kaplice z drzwiami i oknami, miały we wnętrzu ołtarzyk i pomieszczenia do modlitwy, na ścianach epitafia osób zmarłych, chowanych w podziemiach tej kaplicy. Mniejsze kaplice były otwarte, z daszkiem na słupkach i figurką Chrystusa, Matki Boskiej, Jana Nepomucena, Stanisława Kostki lub innych świętych.
Kaplica w Dzikowcu Starym
Kordegarda - niewielki budynek przy bramie przeznaczony dla stróża. Częściej spotykana przed pałacami.
Lamus – (z niem. Lehmhaus – dom z gliny) na wschodnich kresach Polski zwany świerzeniem lub świronkiem - budynek gospodarczy, magazyn staroci, przekształcony z dawnych składzików przydomowych na cenne łupy wojenne, kosztowności i zapasy. Dlatego dawniej zwany był „skarbczykiem”. W średniowieczu dom z gliny, a więc niepalny, budowany obok drewnianych dworów obronnych.
Oficyna – budynek pomocniczy stojący przy dworze. Oficyny budowano od połowy XVII wieku do końca XIX w. W oficynach była kuchnia i pomieszczenia gospodarcze. Dopiero w II połowie XIX wieku, ze względów praktycznych przenoszono kuchnie do dworów. W oficynie były też pokoje mieszkalne dla nauczycieli (guwernerów), służby, gości.
Sernica albo sernik – na wysokim słupie lub czterech słupkach kwadratowy domek podobny nieco do gołębnika, służący do suszenia serów. Budowano go z drewnianych deseczek z mnóstwem dziur na tyle małych, by ptaki nie przedostały się do środka, a był stały przewiew.
