Leksykon polskich dwor贸w

DW脫R – parterowa, wiejska siedziba w艂a艣ciciela ziemskiego.

DWOREK – obecnie nadu偶ywana nazwa dworu. Nazwa „dworek” bardzo rzadko u偶ywana by艂a w przesz艂o艣ci,  niekiedy w stosunku do bardzo ma艂ych, najwy偶ej 5-osiowych dwor贸w. Parterow膮 siedzib臋 w艂a艣ciciela ziemskiego nazywano dworem lub po prostu domem. Dla odr贸偶nienia od dworu „dworkiem” nazywano natomiast miejskie siedziby letnie w艂a艣cicieli ziemskich, domy rz膮dc贸w lub sezonowo u偶ywane „dworki my艣liwskie”.

 HERB – graficzny symbol osoby lub rodu, ustalany wed艂ug okre艣lonych regu艂. Pochodzi od rozpoznawczych znak贸w, umieszczanych na chor膮gwiach oddzia艂贸w bojowych lub tarczach. Od 艣redniowiecza nadanie herbu wi膮za艂o si臋 z nadaniem szlachectwa (nobilitacj膮) czyli, przyj臋ciem do uprzywilejowanej klasy spo艂ecznej.  Herb贸w u偶ywaj膮 te偶 korporacje, stowarzyszenia, miasta, pa艅stwa i terytoria (powiaty, gminy, wojew贸dztwa, regiony).

PA艁AC – budynek o charakterze wielokondygnacyjnej rezydencji, zar贸wno na wsi jak i w mie艣cie. Pa艂ac w odr贸偶nieniu od dworu jest w zasadzie pi臋trowy.  Od ZAMKU r贸偶ni go to, 偶e nie ma charakteru obronnego.

Zamek w Malborku

   PA艁AC w Czerniejewie                                                                       DW脫R w Witkowicach

SZLACHCIC – cz艂onek klasy spo艂ecznej, w okresie od schy艂ku 艣redniowiecza do XIX wieku, wywodz膮cy si臋 ze stanu rycerskiego, wyr贸偶niony przywilejami, posiadaniem herbu i zwykle maj膮tku ziemskiego, zazwyczaj poprzez dziedziczenie.

STYL DWORKOWY – styl ukszta艂towany na pocz膮tku XX wieku, 艣wiadomie nawi膮zuj膮cy do klasycyzmu polskiego. Zamierzona kontynuacja architektonicznej tradycji polskiego budownictwa dworskiego, zaliczana do tzw. „stylu narodowego”. Do tego stylu nale偶y te偶 wielkopolska odmiana zwana „stylem krajowym”. (patrz podstrona "STYL DWORKOWY")

 STYLE W ARCHITEKTURZE DWOR脫W. Chc膮c u艂o偶y膰 w porz膮dku chronologicznym kszta艂t i kostium architektoniczny polskiego dworu kszta艂towany poprzez wieki, proponujemy taki, uproszczony nieco schemat.

 

Styl architektoniczny       Wiek                               Charakterystyczne przyk艂ady dwor贸w

 Gotyk                                  XIV,XV                                 Wieruszyce, Opor贸w

 Renesans                            XVI                                      Szymbark, Je偶贸w, Branice

 Barok                                  XVII/XVIII                            Nikisia艂ka Ma艂a, Czarno偶y艂y, O偶ar贸w, Koszuty

 Klasycyzm                         koniec XVIII/XIX                    Witkowice, Tu艂owice, Modlnica, Tomaszowice,    

                                                                                        Nienadowa, Ro偶n贸w,  Jastrz臋bia

 Neogotyk                          II po艂owa XIX                        Konstantyn贸w - rozbudowa, Krzycko

 Kostium francuski               II po艂owa XIX                       B艂ociszewo

 Eklektyzm                        II po艂owa XIX                          Minoga, Rycerzew

 Styl krajowy                        XIX/XX                                 Oporowo, Piotrowo, Winna G贸ra    

 Styl dworkowy                  1900 - 1939                           D艂u偶ew, Sulej贸wek, Ko藕minek, Kuznocin, Nieprze艣nia.

 

ZIEMIANIN – nazwa ta u偶ywana od dawna (pos艂ugiwa艂 si臋 ni膮 np. Jan Kochanowski), ale upowszechni艂a si臋 w XIX wieku i u偶ywana by艂a  do 1945 roku na oznaczenie nie tylko os贸b pochodzenia szlacheckiego, lecz i innych w艂a艣cicieli ziemskich posiadaj膮cych powy偶ej 50 ha.

 

G艂贸wne elementy architektury i wn臋trza dwor贸w

Alkierz - wydzielony w bryle dworu naro偶nik lub dobud贸wka, na og贸艂 na planie kwadratu, przekryta zwykle osobnym dachem. Pochodzi z miniaturyzacji naro偶nych wie偶 obronnych.

Dw贸r alkierzowy w Skotnikach (艣wi臋tokrzyskie) fot. A.Dyszy艅ski - 1996

Alkowa – wn臋ka bez okna w sypialni mieszcz膮ca 艂贸偶ko.

Architraw – belka g艂贸wna, spoczywaj膮ca bezpo艣rednio na kolumnach portyku

Boniowaniedekoracyjne wyr贸偶nienie naro偶a dworu lub ryzalit贸w, w postaci pozornych cegie艂, na艣ladownictwa muru, najcz臋艣ciej wykonywane w tynku, w kamieniu, niekiedy w drewnianych dworach z drewna

Dach nacz贸艂kowy - dwuspadowy z nacz贸艂kami, tzn. 艣ci臋tym szczytem 艣ciany bocznej nakrytej kr贸tk膮 po艂aci膮 dachu

Dach mansardowydach o dw贸ch po艂aciach, z kt贸rych g贸rna jest mniej pochy艂a, a dolna bardziej  stroma i cz臋sto kryj膮ca u偶ytkowe poddasze

Dach 艂amany – polski – dach, w kt贸rym g贸rna i dolna po艂a膰 s膮 wzgl臋dem siebie r贸wnoleg艂e (w przeci-wie艅stwie dachu mansardowego, maj膮 jednakow膮 stromizn臋 po艂aci). Stosowany co najmniej od po艂. XVII w. Patrz ilustracja dworu w Skotnikach, powy偶ej) 

Dachu nakrycie – gont = drewniana deseczka z drzewa iglastego, wi贸r = drewniane p艂aty cie艅sze i mniejsze ni偶 gont; dach贸wka ceramiczna, 艂upek = dach贸wka mineralna z 艂upanego kamienia

Fronton czyli nacz贸艂ek - zwie艅czenie elewacji lub kolumnady na osi (na 艣rodku) budynku, najcz臋艣ciej tr贸jk膮tny, z tympanonem w 艣rodku, w kt贸rym niekiedy znajduje si臋 okienko, herb lub ozdobna p艂askorze藕ba.

Kartusz - ozdobne obramienie tarczy herbowej lub tablicy inskrypcyjnej. Czasem podtrzymywane lub flankowane przez elementy zbroi i broni.

Kartusz z herbem "Mora" w tympanonie dworu w Grocowiskach Szlacheckich

Panoplium - cz臋sto wyst臋puj膮cy element dekoracyjny salonu dworskiego. Na ozdobnej tkaninie, np. perskim dywanie, zawieszone krzy偶uj膮ce si臋 cz臋艣ci uzbrojenia:  miecze, he艂my, ryngraf. Stanowi艂y one rodowe pami膮tki po przodkach.

Pilaster - p艂aski pas wystaj膮cy z lica 艣ciany, dziel膮cy j膮 pionowo, ukszta艂towany na podobie艅stwo kolumny.

Portyk - przyj臋ty z fasady antycznej 艣wi膮tyni klasyczny motyw architektoniczny z艂o偶ony z kolumnady i wie艅cz膮cego j膮  frontonu, wyst臋puj膮cy w postaci otwartego wyst臋pu budynku, b膮d藕 wstawiony w jego lico przed wg艂臋bnym podcieniem jako portyk wg艂臋bny.

Porz膮dek architektoniczny – kompozycja zestawienia i kszta艂tu kolumn (lub pilastr贸w) i  poziomego belkowania, z艂o偶onego z le偶膮cych kolejno na sobie architrawu, fryzu i gzymsu.

Rozr贸偶niamy pi臋膰 zasadniczych odmian porz膮dk贸w architektonicznych:

1.     dorycki,

2.     jo艅ski,

3.     koryncki,

4.     toska艅ski

5.     kompozytowy

R贸偶n膮 je bogactwo i forma dekoracyjnego opracowania.

Porz膮dek ma艂y ujmuje jedn膮 kondygnacj臋 budynku.
Porz膮dek wielki (kolosalny) obejmuje wi臋cej kondygnacji budynku.

Ryzalit - wysuni臋ta z lica elewacji dworu cz臋艣膰 budowli, w jej partii 艣rodkowej lub bocznej, zazwyczaj tej samej wysoko艣ci co reszta i tworz膮ca z ni膮 integraln膮 ca艂o艣膰.

Siestrzan, sosr臋b, tragarz – belka, podtrzymuj膮ca belki sufitowe, a wi臋c biegn膮ca prostopadle do pozosta艂ych belek drewnianego stropu. Znajdowa艂a si臋 na 艣rodku stropu jadalni lub/i 艣wietlicy.

Stiuk - rze藕biarski materia艂 zdobniczy nak艂adany na 艣cian臋 i elementy architektoniczne wn臋trz.

艢wietlica, bawialnia, salonr贸偶ne nazwy tego samego, reprezentacyjnego pomieszczenia we dworze, przeznaczonego do przyjmowania go艣ci. 艢wietlica to najstarsza nazwa, bior膮ca si臋  st膮d, 偶e mia艂a najwi臋cej okien, by艂a najja艣niejszym pomieszczeniem. Bawialnia to pochodz膮ca z okresu baroku polska nazwa tego pomieszczenia, kt贸re z obca zwane jest r贸wnie偶 salonem.

Trakt - ci膮g pomieszcze艅 w dworze umieszczonych na jednej osi.

Tympanon - wewn臋trzna p艂aszczyzna frontonu.

Zr膮b albo w臋gie艂 – spos贸b 艂膮czenia drewnianych belek 艣ciany dworu w konstrukcji wie艅cowej. Ko艅c贸wki belek by艂y zaciosane tak by wpusty zachodzi艂y na siebie i utrzymywa艂y konstrukcj臋. Nazwa „w臋gie艂” pochodzi od dawnego zwyczaju przypalania ko艅c贸wek belek, „by robactwo si臋 ich nie ima艂o”

 

Elementy otoczenia dworu

Alejadwa lub cztery szpalery drzew po dw贸ch stronach drogi dojazdowej do dworu lub w parku. Aleje najcz臋艣ciej by艂y lipowe, grabowe, d臋bowe lub brzozowe

Altana element architektury ogrodowej. A偶urowa konstrukcja przeznaczona do odpoczynku w ogrodzie.

Gazonozdobny, owalny trawnik wewn膮trz dziedzi艅ca zajezdnego, obsadzony kwiatami, niskimi krzakami, rzadko z fontann膮 w 艣rodku. Dooko艂a gazonu prowadzi艂a droga do dworu, pod kt贸ry mo偶na by艂o zajecha膰 i odjecha膰 powozem bez konieczno艣ci zawracania. Zminiaturyzowana forma dziedzi艅ca honorowego (fr. cour d’honneur) zak艂adanego przed  pa艂acami.

Kaplica dworska – drewniana lub murowana, stawiana w ogrodzie. Wi臋ksze kaplice z drzwiami i oknami, mia艂y we wn臋trzu o艂tarzyk i pomieszczenia do modlitwy, na 艣cianach epitafia os贸b zmar艂ych, chowanych w podziemiach tej kaplicy. Mniejsze kaplice by艂y otwarte, z daszkiem na s艂upkach i figurk膮 Chrystusa, Matki Boskiej, Jana Nepomucena, Stanis艂awa Kostki lub innych 艣wi臋tych.

                                                                                                  Kaplica w Dzikowcu Starym

Kordegarda - niewielki budynek przy bramie przeznaczony dla str贸偶a. Cz臋艣ciej spotykana przed pa艂acami.

Lamus – (z niem. Lehmhaus – dom z gliny) na wschodnich kresach Polski zwany 艣wierzeniem lub 艣wironkiem - budynek gospodarczy, magazyn staroci, przekszta艂cony z dawnych sk艂adzik贸w przydomowych na cenne 艂upy wojenne, kosztowno艣ci i zapasy. Dlatego dawniej zwany by艂 „skarbczykiem”. W 艣redniowieczu dom z gliny, a wi臋c niepalny, budowany obok drewnianych dwor贸w obronnych.

Oficyna – budynek pomocniczy stoj膮cy przy dworze. Oficyny budowano od po艂owy XVII wieku do ko艅ca XIX w. W oficynach by艂a kuchnia i pomieszczenia gospodarcze. Dopiero w II po艂owie XIX wieku, ze wzgl臋d贸w praktycznych przenoszono kuchnie do dwor贸w. W oficynie by艂y te偶 pokoje mieszkalne dla nauczycieli (guwerner贸w), s艂u偶by, go艣ci.

 Sernica albo sernik – na wysokim s艂upie lub czterech s艂upkach kwadratowy domek podobny nieco do go艂臋bnika, s艂u偶膮cy do suszenia ser贸w. Budowano go z drewnianych deseczek z mn贸stwem dziur na tyle ma艂ych, by ptaki nie przedosta艂y si臋 do 艣rodka, a by艂 sta艂y przewiew.